Bir Portre, Bir Okupasyon ve Varolmanın Yolcuğu

 Yılın son ayında olan gelişmelerin ardından bir itki, aralık ayı bloğunun konusunu belirledi. Bu ay okuduğum, Milan Kundera’nın ''Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği” kitabında ki fikirler ile bağlantılı bir portre ve bir okupasyon…

2025 yılında bir ressamın gözünden kendimi gördüm. Kundera, kitabında ki ressamın, ayrıntıları bulup çıkaran özelliğinden bahseder. Beni çizen ressam da aynen kitaptaki ressam gibi ayrıntıları, derinlikleri gören bir bakışa sahipti.

Sonuçta ressam beni tanımıyor, hayatımdaki kırılmaları, bedenimin taşıdıklarını, mesleki gelişimimi bilmiyordu. Elinde olan tek şey görülmesini istediğim ve hayatımdan filtreleyerek paylaştığım sosyal medya gönderileri idi. Buna rağmen ortaya çıkan resim, bana hiç yabancı değildi.

Resim bir karakalem sanatçısının elinden çıkmıştı. Siyah ve beyazın tonlarında, renklerin ve dikkat dağıtıcı unsurların olmadığı sadelikteydi. Resimdeki ben, boğazı seyreder bir konumdaydım. Gerçek ben ise resmi seyrederken ruhumun sesini duyuyordum. Acaba ben, ressamın imajinasyonunda nasıl bir yerde duruyordum? Hangi ifadelerim kaleme geçti? Hangi ayrıntılarımı resmetmek istedi?

Portrede benim için paha biçilmez bir değeri olan kemanımı tutuyordum. Yüzümde her zamanki gülümsemem vardı ve yüz ifadem, fotoğraflardan daha çok beni ifade ediyordu. Beni asıl etkileyen şey ise resmin zamanıydı. İstanbul'un trafiği tanımadığı bir zamanda, 19.yüzyılın sessizliğine konumlanmıştım. Anadolu yakasında boğaza karşı, elimde kemanımla bir balkonda oturuyordum. Denizdeki dalgalar ve saçlarımın yüzüme düşmesinden anlaşıldığı üzere hava hafif rüzgarlıydı ve İstanbul’un simgesi olan martılar özgürlüğün mesajını veriyor gibiydiler. 

Deniz üzerinde sadece iki tane saltanat kayığı ve kız kulesi görünüyordu. Büyük büyük vapurlar yoktu, boğaz trafiği sakindi. Karada ise bacası tüten tarihi yapılar, faytonların dolaştığı bir tarihi yarımada vardı. Panaromik bir resimdi, eminönü, sarayburnu, kızkulesi bir kareye sığabilmişti.

   Zamanın yavaş olduğu yerde, insan kendini taşımak zorunda değildir. 

Zaman acele etmiyor, kemanım varlığı ile fısıldıyor, rüzgarın ve martıların sesi dalgalara karışıyordu. Kunderanın deyimiyle sözcükleri boğan, içe dönmeyi engelleyen, düşünceleri bastıran gürültü yoktu. Elimde kemanım vardı fakat çalmıyordum. Ressam beni bir şey yapan ya da bir yere koşturan biri olarak değil, duran, seyreden, düşünen bir genç kız olarak görmüştü. Belki daha rahat düşünebilmem için hayatımdaki tüm gürültüleri silmek istemişti. Belki de düşüncelerimin derinliğini görmüş, bu anlamı kendi çizgileriyle ön plana çıkarmak istemişti.

Kitabın bir bölümü olan “yanlış anlaşılan düşünceler sözlüğü”nde aydınlık ve karanlık karşıtından bahsedilir. Kitaptaki ressama göre görmek eylemi, ışık ve karanlığın -siyah ve beyazın- sınırladığı alandır ve yaşamak görmek demektir. Aşırılığı tatsız bulur çünkü aşırı uçlar, yaşamın sona erdiği sınırlar demektir ve sanatta da politikada da aşırılığa duyulan tutku, ölüme duyulan örtük bir özlemdir. Kitaptaki ressam ile beni çizen ressamın ortak yönünü görebiliyor musunuz? Siyahın tonlarının beyazla buluşması ile gösterişsiz bir 19. yüzyıl teması ve kunderanın tanımıyla uyumu... Bir insanın ruhunun inceliklerini görüp çizebilmek için aydınlık ve karanlığın birleşimine, yaşamın sınırlarının rengine başvurulması...

Bir kere olan şey hiç olmamıştır. "Einmal ist Keinmal"

Kitapta bahsedilen Alman özdeyişine göre, bir kere olan şey hiç olmamış sayılır. Herakleitos'un ünlü sözü “Aynı nehirde iki kere yıkanılmaz” bu görüşe paraleldir. Yolculuk sırasında tercihlerimizin sonucunu bilmeyerek yürürüz çünkü diğer seçeneği yaşamayacağımızdan sonucunu da bilemeyiz, sadece varsayım yaparız. Aynı zamanda şuanımızda olan her şey bir kere yaşanmış ve artık geçmiş olmuştur. 

Bu görüşler Kundera'nın görüşüyle örtüşmektedir. Kundera hayatı hafiflik ve ağırlık arasında tanımlar. ''Tekrarı olmayan, gösterişsiz olan her şey hafifliktir'' der. Ressamın kullandığı rengin gösterişsizliği ve resmin bir daha hiç bir şekilde tekrarlanamayacağı gibi. 

Ağırlık ise bağlanmak, sorumluluk almak, evet dediğimiz şeylerin sorumluluklarını taşımaktır. Beden, ilişki, meslek, seçimler... Resmimde kemanımı taşıdığım gibi. Keman bendeki disiplini, emeği, bedensel bağımlılığımı, ağırlığımı ifade eder. Fakat bu ağırlığı taşıyarak kemanı çalabiliyor olmam aynı zamanda hafifliğimdir. Varolmanın dayanılmaz hafifliği :) Ressam bu hafifliği yüzümdeki gülümsemeye yansıtmıştır.

Kitapta, göz önünde yaşanan şeylerin oluşturduğu ağırlıktan bahsedilmiştir. Ağırlığın kötü tarafıdır bu. Hafifliğe hizmet etmediği, varoluşa engel olan durumlardır. Yani topluma göstermek zorunda kaldığımız, toplum istediği için yaptıklarımızdır. Kitapta ki ressam, varoluşunu tehdit eden şeyi terk ederek ağırlık hisseder fakat aynı zamanda o şeyden bağlılığını koparmasının hafifliğini yaşamayı tercih etmiştir.

Burada ki sarsıcı fikir, ağırlığın her zaman kötü olmadığı, hafifliğe hizmet etmesidir. İnsan taşıdığı bazı şeyler sayesinde kendini gerçek hisseder. Yüklerin en ağırı, aynı zamanda yaşamın sağladığı en şiddetli doyumun ta kendisidir. Benim kemanımı öğrenme sürecim de bu temada bir hikayeydi. Çevrenin engel olmaya çalıştığı bir uğraştı, olduğum kişiye ulaşabilmek için taşıdığım ağırlıklar muazzamdı. İçsel bir mücadele, kararlılık sonucunda taşıdıklarım, gerçek ben'e ulaşmamı sağladı. Belki de bu yüzden beni çizen ressam, kemanımın ağırlığını taşırken yüzümdeki gülümsemeyi resmetmişti. Ayrıca iki tarafı bağlayan bir boğazda çizerek bir kararı, bir geçişi, akıp giden denizde yinelenmeyi sembolize etmişti belki de.

Milan Kunderaya göre hafiflik masum değildir. Çünkü sistemin olmamızı istediği kişiye sürüklemesine inkar etmektir, ayıplamaları umursamamaktır. Hafiflik düzen bozmaktır, kabul etmemektir.

Asıl soru şu ki hayat bir kez yaşanıyorsa, yaptıklarımızı kıyaslayacak, hangisinin doğru olduğuna karar verecek bir geçmiş ya da gelecek var mıdır? Yoksa bu geçicilik onları anlamsız mı yapar? İşte tam bu noktada bir ergoterapist olarak size okupasyon kavramından bahsetmek isterim.

Okupasyon 

Bireylerin yaşamlarına anlam katan, yaşam kalitesi ve katılımını etkileyen her deneyim bir okupasyondur. 

Aktivite bilimi olan ergoterapinin merkezinde okupasyon kavramı yatar. Bu kavramın hedefinde ise anlam vardır. Biz ergoterapistler müzik aleti çalmak, yemek yapmak, konuşmak, okumak, yürümek gibi eylemlere bireyin önemsediği açıdan bakarız ve bunların her birini okupasyon olarak tanımlarız. Çünkü her birey için eylemler farklı anlamdadır ve farklı derecelerde önem ifade eder. Bizler terapi sürecini de aktiviteler aracılığı ile yönetiriz. Çünkü hedefimiz doğrudan yaşam kalitesidir ve anlamlı okupasyonlar yaşam kalitesini arttırır. 

Bireylerin rollerini (mesleki,sosyal vd) gerçekleştirebilmeleri için gerekli olan okupasyonlar; rutinleri, kültürel değerleri gibi kişisel faktörlerin yanı sıra, aile, yaşadığı ev, arkadaşlar gibi çevresel faktörlerin etkisini içerir. Böylelikle okupasyon analizi ile bireyin potansiyelini keşfetmesi için eğlenceli bir yolculuğa çıkarız. Kısaca, her bireyin hayatındaki öncelikleri, hedefleri ve becerilere yüklediği mana değişkendir ve her birimizin kimliğinin ayrı olmasının temelinde okupasyon tercihlerimiz yatar.

Okupasyonun Ağırlık ve Hafifliği 

Eğer okupasyonun manasına, geçicilik, tek seferlik gözüyle baksaydık bir boşunalık denizinde sürüklenir, okupasyon terapisine ihtiyaç duymazdık. Bu yüzden okupasyonel deneyimler, ister yanlış ister doğru olsun, ister zayıf, ister ağır olsun, insanın varlığını, benliği, aidiyetini oluşturur. Eğer anlam tek seferlik, somut bir ürün olsaydı, ölmekte olan bir bireye bakım yapmak anlamsız olurdu.

Yılın son deneme yazısı,

Bir ressamın karakalem okupasyonuyla, keman okupasyonumun çizildiği bir portremi yazarlık okupasyonumla anlattığım bir metin oldu. Peki bu, hafifliğin geldiği son evremiydi? Tekrarlanamayacağı için kıyas yapmak mümkün değil. :)

..........

Bu ayın gelişmelerinden bir diğeri buz pateni okupasyonum kaynağında bir olaydı. Düşme sonucu farkedilmiş bir kistin hikayesini bir başka bloğumda anlatmıştım. O hikayenin devamı olarak bu ay, bana buz patenini bırakmamı öneren hekimin yaptığı küçük bir imla hatasından türeyen yeni bir gelişme yaşadım. Gelecekte ortopedik ergoterapi hakkında bir vaat vermek istemem fakat buraya attığım ilk adım, ''raslantı'' neticesinde gerçekleşti.

Bu rastlantı ise Kundera'nın ağır başlayan olayların sonucunun hafif olacağı fikriyle örtüşüyor. Buz pateninde düşme ile ağır başlayan olaydan, yeni bir alanda yeni bağlantılarla yeni bilgilere açılan bir varoluş hafifliği. 

Toplumun olmazlarına karşın bir diğer hafiflik örneği vermem gerekirse, geçtiğimiz günlerde otizmli bir bireye buz pistinde eşlik etmemden bahsetmek yerinde olur. Varoluşun hafifliği, bazen sistemin dışında düşünmekle, bazen de dışlanmak ağırlığını taşımak bedeliyle mümkün olan bir şeydir.

Şimdilik bu kadar :)