Eğitim Sistemi ve Kültür ile Bağlantısal: Beyin Göçü

 

    2024 yılı Türkiye İstatistik Kurumu nitelikli göçmen oranına baktığımızda, her yüz kişiden ikisi yurtdışına göç etmektedir. Göçün temel sebeplerine baktığımızda, liyakat sorunları, düşük maaşlar ve araştırma ve teknoloji altyapısının yetersizliği yer almaktadır.

    Bildiğiniz üzere ülkemiz için ocak ayı bütçelerin ayarlandığı, yaşam maliyetlerinin değiştiği bir aydır. Bu yüzden göç sebeplerinde başı çeken bu konu ocak ayı bloğumun teması oldu. Diğer önemli konu olan liyakatin tanımına baktığımızda, bir kişinin bir göreve bilgi, beceri, deneyim ve yetkinliğine göre seçilmesi ve kıdeminin artması anlamına gelir. Temel ilkesi, “doğru işe doğru insan” anlayışıdır. Kişisel ilişkiler, siyasi görüş, akrabalık veya kayırmacılık liyakatin zıddıdır.

    Bir Ergoterapist olarak önem verdiğim, üzerinde çalıştığım konu olan yaşam kalitesi ile doğrudan bağlantılı olan bu iki konu toplumsal huzur ve motivasyonun temelidir ve iyi bir Liyakat- Ekonomik denge, toplumun yaşam kalitesini arttırır. Eksikliğinde ise kayırmacılık (nepotizm) yaygınlaşır, niteliksiz kişiler önemli görevlere gelir. Kurumlar işlevsizleşir, toplumda adaletsizlik algısı oluşur, hizmet kalitesi zayıflar, dolayısıyla yaşam kalitesi düşük, mutsuz bir toplum ile bağlantılı olarak beyin göçü artar. Özellikle nitelikli uzmanlar imkanları daha iyi olan ülkelere göç eder.

Eğitim ve Nitelikli Beyin Göçü

    Eğitim sistemi, bireylere, temel bilgi ve becerileri, eleştirel düşünmeyi, yaratıcılığı, uzmanlık alanları kazandırmayı hedefler. Ülkemize bakıldığında çok iyi üniversiteler var fakat diploma matbaası gibi sürekli mezun veren ve yetkinlik değil işsizlik üreten üniversitelerde az değil. Kaldı ki sadece eğitim sisteminin güçlü olması yeterli değil, sektörde liyakatli olmalı. Çok iyi üniversitelerden mezun olan yetkin bireylerin liyakatsizlik sonucu potansiyelini düşürdüğünü görüyoruz. Liyakat zayıfsa yaşam anlamsızlaşır, nitelikli bireyler başka bir yol bulmadığı durumda bir tükenmişliğe doğru sürüklenirler. 

Sonuç: mutsuz ve en az çabayla yaşamını idame ettirmeye çalışan gençler.. 

    Sektörden sektöre değişmekle birlikte birçok işveren, iş adaylarının yetkinliğine değil, ekonomik maaliyeti açısından bakmaktadır. Deneyimlerim açısından baktığımda, şimdiye kadar yaptığım bir çok iş görüşmesinde, aldığım lisans dışı eğitimler ve yetkinliğimin çok fazla irdelenmediğine, bu konuların adet yerini bulsun diye üstün körü konuşulduğuna defalarca şahit oldum. Asıl konu maddi beklentimdi ve işe alımda belirleyici doğrudan faktör buydu ne yazık ki.

    Bu durum sadece iş görüşmelerinde değil, uzun yıllar çalıştığına şahit olduğum kişilerin de çalıştıkları kurumlar arasında dikkatimi çeken yaygın bir konudur. Sene boyunca, işyeri huzuru ve hizmet kalitesi adına sizden istenenleri yaparsınız, konu senede bir sizin isteğinize geldiğinde en kibar tabirle ‘’bütçem yok…’’en kaba tabirle ise ‘’hocam işine geliyorsa…’’ lafına bağlanır. Yani mesele aslında işverenin sizi tanıyıp tanımaması değil, niteliksiz ve liyakatsiz yöneticilerin işyeri açmasıdır.

   Sonuç: Emeğinin karşılığını bulamayan nitelikli uzmanlar ve potansiyeline sahip çıkacak, en temel ihtiyaç olan aidiyet duygusunu sarsmayacak bir sistem arayışı.

    Yaşam şartlarım asgari standartlarda olduğunda bile, iç huzuru destekleyecek birçok uğraşım neticesinde yaşamsal dengeyi sağlamanın yolunu bulmuş birisi olarak sisteme kızsam da üretmeyi ve kendimi gerçekleştirmeyi asla bırakmadım ve mini okur kitleme dikkatimi çeken konulardaki düşüncelerimi düzenli olarak paylaşmaya gayret ediyorum. Bir rehabilitasyon merkezinde çalışan bir ergoterapist olarak sosyoekonomik düzeyi düşük, devlet desteğiyle gelen bir çok danışanım var. Bu durumdan dolayı danışanlarımın ailelerine, zorlu ekonomik koşullarda az maliyetle terapötik aktivite üretimi konularında yol gösterici bir nitelikte olarak aynı zamanda dışsal bir mücadele içerisindeyim. Buradan yola çıkarak söyleyebilirim ki mesleklerin kaliteli hizmet sağlaması için bu meslekleri yapan kişilerin içsel huzurunu sağlayabilmesi şarttır ve bunu sağlamak biraz da işverenin sorumluluğundadır.   

    Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde bireyin kendini gerçekleştirmesi en üst basamaktır. Yaşamsal ihtiyaçlar karşılanmadan üst basamağa çıkmak oldukça zordur. Bu sebepten birçok bireyin bunu yapamadığını görüyorum. Bir kafede oturduğunuzda kulak misafiri olduğunuz sohbetleri hatırlayınız. İnsanlar vakitlerini hangi konuları konuşarak geçiriyorlar? Peki bu insanlar neden başka konular konuşmak istemiyor? Sıradan oldukları için mi? Eyvah. Gençlik nereye gidiyor… (!)

    Tabi ki hayır. Bu insanlar emeğinin karşılığını alamadıkları için uğraşmak istemiyor. Bu yüzden çabaları sadece yaşamsal ihtiyaçları sağlayabilecek kadar. Kütüphane sırası beklediyseniz bilirsiniz kafede muhabbet yapan aynı gençlerin uygun bir çalışma ortamı için nasıl mücadele verdiğini.

    Sıklıkla kütüphaneye giden biri olarak, bunu yakından görmeniz için sizinde herhangi bir kütüphaneye gitmenizi ve aynı zamanda insanların neler çalıştığına bir bakmanızı öneririm. Üniversite hazırlık yapanların dışında en çok, KPSS çalışan bireyleri göreceksiniz. Gençlerin en büyük hayali genellikle atanmaktır. Bu gençler neden bu kadar çok atanmak istiyor? Atanınca devlet kurumlarında vaav işler mi yapıyorlar?

    Tabii ki hayır. Ekonomik olarak kendilerini garantiye almak, büyük hayaller kurmaktan daha önceliklidir. Bu karmaşada, niteliksiz yöneticilerin fazla olduğu hakkaniyetin olmadığı durumda insanların olaya sadece para, rahatlık ve düzen olarak bakması oldukça anlaşılır bir durum. Bu arada nitelikli yöneticilerin hakkını yemeyelim, hiç yok değiller varlar ama bu ayrı bir konu. Niteliksiz olanlara neden öyle dediğim ve neden çok oldukları daha detaylı anlatılabilir fakat bunun özü yine liyakatin eksikliğiyle ilgilidir.

    Konumuza dönecek olursak hizmet veren açısından özel sektör güvensizliğini bilirsiniz. Hizmet alan açısından devlet kurumları ile özel kurumlar arasındaki farkı da bilirsiniz. Birçok mizah söyleşisi ve videolarına malzeme olmuştur, görmüşsünüzdür.

    Özel sektör= Çok çalışma, az maaş. Devlet= Çok maaş, az çalışma diyebilir miyiz? Az çalışma diyemeyiz belki fakat, kamu kurumlarında, hizmeti alanda da hizmeti verende de özel sektördeki kadar kalite beklentisi yoktur. Bu öyle bir sistem ki beklentilerimizi yönetiyor ve böyle gelmiş böyle gider düşüncesiyle bizi anlamsız bir kabullenme haline büründürüyor.

    Bir de hayali KPSS olmayanların durumuna bakalım. Kurabilecekleri hayalleri sayalım. Sermayesi varsa işletme açmak, yoksa koşulları daha iyi olan bir ülkeye gitmek. Görüldüğü üzere, hayatta sağlıklı kalabilme yarışında seçenekler bu kadar kısıtlı iken gönüllü olarak bir şeyler üretmek neden kimsenin aklına gelsin ki.

Kültür ile Bağlantısal Beyin Göçü

    2025 Aralık yazısında okupasyonel deneyimlerin, bireyin kimliğini ve aidiyet duygusunu oluşturduğuna değinmiştim. Okupasyonel deneyimler, yani yaptığımız ve yapmak istediğimiz her şey ve bunların anlamı, kültürel rol ve değerler ile doğrudan bağlantılıdır. Kültürümüz değerler, inançlar, gelenekler, aile bağları, toplum ile ilişkiler bütünüdür ve beyin göçünün en büyük zorluklarından biridir. Nitelikli kişiler yurtdışına çıktıklarında ilk karşılaşacakları durum kültür şokudur ve kısa dönemde bireyin aidiyet duygusunu sarsabilir. Buna adaptasyon sağlayamayan kişiler genellikle ülkelerine geri dönmektedirler.

    Birey ne kadar yurtdışında iyi fırsatlar bulsa da, aile ve kültür onu ülkesine bağlı tutabilir fakat liyakat zayıfsa kültürel bağlar tek başına beyin göçünü engelleyemez. Liyakatin güçlü olduğu, yani insanların bilgi ve yeteneklerine göre değerlendirildiği toplumlarda ise insanlar kültürel olarak daha fazla aidiyet hissederler ve emeklerinin karşılığını alacaklarına inanırlar.

    Kısaca kültürel bağlantılar, beyin göçünü etkileyebilir fakat liyakat ve eğitim kadar etkili değildir. Niteliğini yaşamak isteyen göçmenin hayatı boyunca taşıyacağı fakat fiziksel olarak aşması gereken bir handikaptır sadece.